Ο σημερινός Δυτικός άνθρωπος, που ζει μέσα σε συνθήκες υλικού ευδαιμονισμού, συχνά μπερδεύεται τόσο πολύ που φτάνει να πει, σαν τον άφρονα πλούσιο: «Ψυχή, έχεις πολλά αγαθά, φάγε, πίε, ευφραίνου», λες και η ψυχή είναι κάτι που μπορεί να καταναλώσει υλικά αγαθά, και μάλιστα να χορτάσει μ' αυτά την πνευματική της δίψα.
Όμως το μπούχτισμα των αγαθών δεν ικανοποιεί όλους τους ανθρώπους. Κάποιοι που υιοθέτησαν μια υλιστική νοοτροπία ή που ανατράφηκαν μέσα σ' αυτήν, βλέπουν ότι η εικόνα της ευυποληψίας, η καλοπληρωμένη θέση εργασίας, οι υπερσύγχρονες συσκευές, η εύκολη πρόσβαση σε καταναλωτικά αγαθά και γνώσεις (που έχουν γίνει ένα αγαθό τέτοιου είδους), η εύκολη, τέλος, ικανοποίηση των σεξουαλικών τους επιθυμιών (συχνά σε βάρος των συνανθρώπων), δεν μπορούν να τους δώσουν αυτό που καλά καλά δεν ξέρουν τι είναι, ξέρουν όμως ότι τους χρειάζεται. Αρχίζουν, λοιπόν, να αναζητούν. Καθώς είναι άπειροι πάνω σε πνευματικά ζητήματα, γίνονται εύκολη λεία για κάποιους επιτήδειους, που έχουν εξασκηθεί ειδικά στην εξαπάτηση τέτοιων άπειρων πνευματικά ανθρώπων.
Ο συγγραφέας του παρόντος βιβλίου υπήρξε αναζητητής στη ζωή του, ώσπου αξιώθηκε να βρει Εκείνον που αναζητούσε - γιατί τελικά, δεν είναι κάτι, είναι κάποιος αυτός που αναζητάμε. Μάλιστα είναι Αυτός, του Οποίου τα χέρια μας έπλασαν, και που στ' αλήθεια δεν θα βρούμε ανάπαυση αν δεν καταλήξουμε στην αγκαλιά Του. Η αναζήτηση δεν μπορεί να είναι ατέλειωτη κι ανέλπιδη, δεν μπορούμε να πετάμε όπως ο Ιπτάμενος Ολλανδός? αυτό θα ήταν αντίθετο στη φύση μας. Από τη στιγμή που θα αποφασίσουμε ότι θέλουμε να είμαστε δικοί Του, τότε η αναζήτηση μεταμορφώνεται σε αγώνα για να μην αδικήσουμε σε τίποτα τον Αγαπημένο, για να σταυρώσουμε τον παλιό άνθρωπο, ώστε να αναστηθεί ο καινούργιος, αυτός που θα φέρει την ομορφιά με την οποία τον στόλισε ο Θεός. η κίνηση, που ο Θεός μας έδωσε για να κατευθυνόμαστε προς Αυτόν όπως ένα βέλος προς τον στόχο του, συνεχίζεται προς τη σωστή κατεύθυνση και, καθώς συνεχίζεται από σκληρός κι αιματηρός αγώνας γίνεται χαρούμενη προσπάθεια.
Πριν μεταστραφεί στην Ορθοδοξία, ο π. Σεραφείμ Ρόουζ είχε ασχοληθεί εκτεταμένα με την ανατολική φιλοσοφία και υπήρξε μαθητής του γκουρού Alan Watts . Όταν έγινε Ορθόδοξος, απέκτησε πολύ βαθειά γνώση της Ορθόδοξης πνευματικότητας, με αποτέλεσμα τα βιβλία του «Η Ορθοδοξία και η θρησκεία του μέλλοντος» και «Η μετά θάνατον ζωή» να είναι μέχρι σήμερα best seller στην Αμερική και στη Ρωσία. Ήταν λοιπόν αρμόδιος να επισημάνει σε ανθρώπους που είχαν απορρίψει την ιδέα ότι η ψυχή χορταίνει με φαγητά και ποτά, ότι καμμιά φορά διατηρούμε την νοοτροπία του καταναλωτή, παρ' ότι πιστεύουμε ότι βρισκόμαστε σε κάποιον πνευματικό δρόμο. Παράλληλα υπάρχει και η ψευδοπνευματικότητα, που παραμονεύει στην πορεία κάθε τέτοιας αναζήτησης, για να την κατευθύνει σε λάθος δρόμο. Η σύγχρονη υπεραγορά θρησκείας, που τότε, όπως και σήμερα, βρισκόταν σε ιδιαίτερη ακμή, προσφέρει πολλές εναλλακτικές λύσεις, πολλά πνευματικά φαγητά και ποτά σε ποικίλες συσκευασίες? πνευματικά «προϊόντα» που επιφανειακά μόνο ευφραίνουν - αν το κάνουν - την ψυχή του ανθρώπου, αλλά τον κρατούν μακριά από αυτό που πραγματικά του χρειάζεται: την Αλήθεια.
Την εποχή που έγινε η συγκεκριμένη ομιλία, ο κομμουνισμός (και ο εν πολλοίς παρόμοιος ναζισμός) δεν διεκδικούσαν πια την παγκόσμια εξουσία? είχαν παραδώσει τα ηνία σε ένα νέο, φαινομενικά ήπιο και ακίνδυνο κίνημα, που επαγγέλεται την ενδοσκόπηση και την παγκόσμια ειρήνη, και έκανε την πρώτη του δημόσια διακήρυξη το 1975. Πρόκειται για το κίνημα της Νέας Εποχής, που έχει πολλά από τα χαρακτηριστικά των δυο προαναφερομένων κινημάτων (ολοκληρωτισμός, εξόντωση αντιφρονούντων κ.ά.) αλλά τα σερβίρει αρκετά διαφορετικά - για την ώρα τουλάχιστον. Το κίνημα της Νέας Εποχής βρίσκει πιστούς ανάμεσα σε ανθρώπους κουρασμένους από τον υλισμό, όπως επίσης και από την αντιχριστιανική συμπεριφορά των Χριστιανών του σήμερα. Στα πλαίσια του κινήματος διδάσκονται διάφορες απατηλές θεωρίες: Ότι ο Θεός και ο άνθρωπος έχουν την ίδια ουσία, ότι διάφοροι «θαυματουργοί» «ανθρωποθεοί» κούρου μπορούν να μας οδηγήσουν με ασφάλεια στη θέωση με τις τεχνικές τους κ.ά.
Η αλήθεια για την καρδιά του ανθρώπου έχει διαστρεβλωθεί φρικτά στους χώρους της «Νέας Εποχής». Υποτίθεται ότι εκεί βρίσκεται ένα ενεργειακό κέντρο, που μπορεί να διεγερθεί κατάλληλα με γιόγκα, διαλογισμό και παρόμοιες μεθόδους, κάνοντας την καρδιά να γεμίσει από αγάπη. Διάφορες άλλοτε πολύπλοκες άλλοτε απλές τεχνικές «αφύπνισης του κέντρου της καρδιάς» διδάσκονται από «ειδικευμένους» δασκάλους, τις περισσότερες φορές έναντι αδρής αμοιβής.
Οι λατρείες και ομάδες της Νέας Εποχής που δρουν διεθνώς έχουν παραρτήματα και στην Ελλάδα? ο αριθμός των παραρτημάτων αλλά και των ντόπιων νεοεποχίτικων κινήσεων είναι πολύ δύσκολο να υπολογιστεί, καθώς άλλωστε κάθε μέρα ξεφυτρώνουν καινούργιες. Τετρακόσιες σχεδόν από τις ομάδες αυτές τις ασυμβίβαστες με την Ορθόδοξη πίστη είναι επίσημα καταγεγραμμένες? μερικές από αυτές εμφανίζονται ως φιλοσοφικά σωματεία, άλλες ως φιλανθρωπικές οργανώσεις και άλλες κρύβουν κάτω από θρησκευτικό προσωπείο πολιτικούς και οικονομικούς σκοπούς. Πολλοί πέφτουν θύματα των οργανώσεων αυτών? άλλοι πάλι περιφέρονται στο χώρο της λεγόμενης «αναζήτησης» παρακολουθώντας σχετικά σεμινάρια και ομιλίες, συχνά νωρίς να εντάσσονται σε κάποια από αυτές τις οργανώσεις ή ακόμα εντασσόμενοι πότε στη μία ομάδα και πότε στην άλλη. Πολλοί από το ακροατήριο της παρούσας ομιλίας του π. Σεραφείμ Ρόουζ κινούνταν σ' αυτό το κλίμα.
Όμως ο Θεός, μέσα στην άπειρη αγάπη Του, δεν αφήνει το πλάσμα Του στο σκοτάδι? δεν παύει να ανακαλεί τον άνθρωπο στη σωστή σχέση μαζί Του, που συνεπάγεται τη σωστή σχέση με τον εαυτό του, το συνάνθρωπο και τον κόσμο. Η ανάκληση αυτή μπορεί να γίνει με πολλούς τρόπους. Μπορεί να γίνει και με μια ομιλία όπως αυτή. Ο Χριστός «ίσταται επί την θύραν και κρούει» (Αποκ. 3:20). Όσοι είναι από τα δικά Του πρόβατα, θα ακούσουν τη φωνή Του, και θα γίνει μια ποίμνη, με έναν ποιμένα (Ιω. 10:16,17).
«Και το Πνεύμα και η νύμφη λένε 'Έλα'. Και εκείνος που ακούει, ας πει 'Έλα'. Και εκείνος που διψά ας έρθει, κι εκείνος που θέλει, ας πάρει νερό ζωής δωρεάν» (Αποκ.22:17,18).
Η μεταφράστρια
Εδώ κι ένα χρόνο περίπου, κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού με τραίνο, είχα μια μακροσκελή συζήτηση μ' ένα νεαρό Αμερικανό. Κατά πως φαινόταν, με συνάντησε τυχαία (βέβαια, δεν υπάρχει τυχαίο στη ζωή), και μου είπε ότι μάθαινε Ρωσικά. Ήταν ένας θρησκευτικός αναζητητής που είχε βρεθεί σε όλα τα είδη των αποκαλούμενων χριστιανικών ομάδων, δεν είχε βρει τίποτα παρεκτός από υποκρισία και απάτη παντού, κι ήταν έτοιμος να παρατήσει εντελώς τη θρησκεία. Μετά όμως άκουσε ότι στη Ρωσία οι άνθρωποι υπέφεραν για την πίστη τους. Εκεί υπάρχει πόνος, σκέφτηκε, θα υπάρχει προφανώς κάτι αληθινό, και δεν μπορεί να υπάρχει τέτοια απάτη όπως στην Αμερική. Κι έτσι μελετούσε Ρωσικά με σκοπό να πάει στη Ρωσία και να συναντήσει ανθρώπους που ήταν πραγματικοί Χριστιανοί. Ως Ρωσορθόδοξος ιερέας το άκουσα αυτό με έκπληξη, γιατί ο νεαρός δεν είχε δει ποτέ πιο πριν ένα Ορθόδοξο ποιμένα ούτε είχε παρακολουθήσει κάποια Ορθόδοξη λειτουργία. Είχαμε μια μεγάλη συζήτηση για τη θρησκεία, και είδα ότι η ιδέα του ήταν πολύ σωστή: η ιδέα ότι ο πόνος μπορεί να παράγει κάτι γνήσιο, ενώ η γεμάτη απολαύσεις ζωή μας εύκολα παράγει απάτη.
Τον 4 ο αιώνα, ένας μεγάλος Ορθόδοξος θεολόγος, ο άγιος Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός (που καλείται επίσης «Θεολόγος») περιέγραψε τη θρησκεία μας ως «Ορθοδοξία που υποφέρει» - και έτσι ήταν από την αρχή, σε όλη τη ιστορία της Εκκλησίας. Οι ακόλουθοι του Εσταυρωμένου Θεού υφίσταντο διωγμούς και βασανιστήρια. Όλοι σχεδόν οι Απόστολοι πέθαναν σαν μάρτυρες, ο Πέτρος σταυρώθηκε ανάποδα κι ο Ανδρέας σ' ένα σταυρό με σχήμα Χ. Κατά τη διάρκεια των τριών πρώτων αιώνων του Χριστιανισμού, οι πιστοί κατέφευγαν σε κατακόμβες και υπέμεναν τρομακτικά βάσανα. Ήταν μέσα στις κατακόμβες όπου η Θεία Λειτουργία της Εκκλησίας - την οποία σήμερα τελούμε σε μια μορφή λίγο αλλαγμένη από εκείνης της εποχής - τελείτο σε μια ατμόσφαιρα συνεχούς αναμονής του θανάτου. Μετά την εποχή των κατακομβών υπήρξε ο αγώνας να διατηρηθεί η καθαρότητα της Πίστης, όταν πολλοί δάσκαλοι προσπάθησαν να υποκαταστήσουν τις θεϊκά αποκεκαλυμμένες διδασκαλίες, τις παραδεδομένες από τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, με τις προσωπικές τους γνώμες. Στους κατοπινούς αιώνες, υπήρχαν οι εισβολές στις Ορθόδοξες επαρχίες από Άραβες, Τούρκους, άλλους μη χριστιανικούς λαούς, και τελικά - στις μέρες μας - από τους κομμουνιστές. Ο κομμουνισμός, ο οποίος δίωξε την θρησκεία όπως δεν είχε κυνηγηθεί ποτέ πριν, επιτέθηκε πρώτα ακριβώς στις ορθόδοξες χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. Γι' αυτούς τους λόγους, όπως μπορεί να γίνει φανερό, η πίστη μας είναι μια πίστη που υποφέρει? και μέσα στον πόνο αυτόν συμβαίνει κάτι που βοηθά την καρδιά να δεχθεί την αποκάλυψη του Θεού.
Τι έχει η πονεμένη Ορθοδοξία της Ρωσίας - η βασανισμένη θρησκεία που ο προαναφερόμενος νεαρός άνδρας ήθελε να δει - να πει σε μας σήμερα; Έχει στη Ρωσία αποκαλυφθεί η αλήθεια σε καρδιές που αγαπούν; Σύμφωνα με την κοσμική λογική, δεν έπρεπε να υπάρχει δυνατότητα για κάτι τέτοιο. Ο κομμουνισμός με σιδερένιο χέρι για περισσότερο από 60 χρόνια, κι από το πρώτο του ξεκίνημα η ιδέα του ήταν να «σβήσει» τη θρησκεία. Για κάποιο διάστημα, στα τέλη της δεκαετίας του 1930, σχεδόν πέτυχε αυτό το σκοπό, αφήνοντας πολύ λίγες εκκλησίες ανοιχτές. Αν η εισβολή του Χίτλερ δεν απαιτούσε από τον Ρωσικό λαό να γίνει πατριώτης και αν αποκτήσει κάποια ελπίδα στη ζωή πέρα από την κομμουνιστική ιδεολογία, η Εκκλησία θα είχε φτάσει να είναι εντελώς περιθωριακή. Σήμερα η κατάσταση είναι κάπως καλύτερη, αλλά υπάρχει ακόμα μεγάλη πίεση πάνω στους πιστούς. Υπήρξε μια ανανέωση των διώξεων το 1960 επί Χρουστσώφ, που είχε σαν αποτέλεσμα να κλείσουν τα τρία τέταρτα των εκκλησιών που είχαν μείνει ανοιχτές. Σήμερα, (Σ. Μτφ. Δηλ. το 1981 οπότε δόθηκε η διάλεξη) εκτός από τις πόλεις όπου πάνε τουρίστες, (στη Μόσχα και στο Λένινγκραντ για παράδειγμα, θα δείτε ίσως 30 ή 40 εκκλησίες ανοιχτές), υπάρχουν μεγάλες πόλεις στην επαρχία με λίγους ή καθόλου ναούς. Έτσι, αν ένας πιστός θέλει να βαφτίσει το παιδί του, θα πρέπει μερικές φορές να ταξιδέψει εκατοντάδες μίλια.
Εδώ θα ήθελα να πω δυο λόγια για το πως ο Θεός αποκαλύπτει τον Εαυτό Του στους Χριστιανούς που υποφέρουν στη Ρωσία ακριβώς τώρα. Πιθανώς να έχετε ακούσει όλοι σας για τον Αλέξανδρο Σολζενίτσυν, ένα μεγάλο Ρώσο μυθιστοριογράφο και στοχαστή που εξορίστηκε από την πατρίδα του του 1975 επειδή έλεγε την αλήθεια για τη Ρωσία όπως την είδε. Η ηλικία του ήταν σχεδόν ακριβώς ίδια με αυτήν του ίδιου του κομμουνιστικού καθεστώτος, κι έτσι δεν μπορεί να κατηγορηθεί ότι του είχαν μείνει προκαταλήψεις από την παιδική του ηλικία. Έζησε μια τυπική ζωή στη Σοβιετική Ένωση. Γεννημένος ένα χρόνο μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση, έχασε τον πατέρα του στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, σπούδασε μαθηματικά με σκοπό να πιάσει μια πρακτική δουλειά, υπηρέτησε ως στρατιώτης στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και πήγε με το Σοβιετικό στρατό στη Γερμανία. Το 1945 συνελήφθη γιατί έγραφε σε προσωπικά του γράμματα ασεβείς παρατηρήσεις σχετικά με το «μουστάκι» (εννοώντας τον Στάλιν) και καταδικάστηκε σε οκταετή εγκλεισμό σε στρατόπεδο συγκέντρωσης. Στο τέλος αυτής της ποινής, το 1953, εξορίστηκε (πράγμα που σημαίνει ότι δεν ήταν ακριβώς στη φυλακή, αλλά ούτε ήταν ελεύθερος να πάει οπουδήποτε) σε μια πόλη στο νότιο Καζακστάν, στην άκρη της ερήμου. Εκεί παρουσίασε καρκίνο και παραλίγο να πεθάνει από αυτόν, αλλά θεραπεύθηκε σε μια κλινική για τον καρκίνο (για την οποία έγραψε ένα μυθιστόρημα, το «Φυλακή του καρκίνου»). Σ' αυτόν τον τόπο της εξορίας δίδασκε μαθηματικά και φυσική, κι έγραφε μυθιστορήματα και ιστορίες στα κρυφά. Όταν πέθανε ο Στάλιν υπήρξε μια προσωρινή περίοδος «συμφιλίωσης» ή «απάλυνσης», και του έδωσαν ελευθερία και άδεια να εκδώσει ένα βιβλίο στη Ρωσία, το 1961. Τότε αποκαλύφθηκε ότι ήταν περισσότερο «διαφωνών» από όσο άρεσε στην κομμουνιστική κυβέρνηση, και δεν του επιτράπηκε να εκδώσει τίποτα άλλο. Πάντως τα μυθιστορήματά του άρχισαν να εκδίδονται έξω από τη Ρωσία. Αυτό τον έκανε μια προσωπικότητα πολύ ενοχλητική για τη Σοβιετική εξουσία, ειδικά όταν το 1970 του απονεμήθηκε το βραβείο Νόμπελ και δεν του επιτράπηκε να το παραλάβει προσωπικά. Τελικά, το 1975 εξορίσθηκε δια της βίας? λίγες μέρες νωρίτερα του δόθηκε μια ειδοποίηση και μετά τον έστειλαν στη Δυτική Γερμανία.
Ο Σολζενίτσυν ζει τώρα στο Βέρμοντ, όπου συνεχίζει τη συγγραφική του δραστηριότητα. Έχει μιλήσει στη Δύση για κάτι πολύ σημαντικό: το νόημα του αθεϊστικού πειράματος στη Ρωσία. Δεν κοιτά πρωταρχικά αυτό το πείραμα από μια πολιτική σκοπιά, αλλά από μια πιο προσγειωμένη και παρ' όλα αυτά πνευματική προοπτική. Κατά κάποιον τρόπο, είναι σύμβολο της σύγχρονης Ορθόδοξης αναγέννησης στη Ρωσία, γιατί έχει υποστεί τα πάνω από 60 χρόνια δυστυχίας του ρωσικού λαού, και βγήκε ακατάβλητος από αυτή τη δοκιμασία. Έχει μια πολύ ισχυρή χριστιανική πίστη, κι ένα μήνυμα προς τον κόσμο, βασισμένο στην εμπειρία του. Το μνημειώδες βιβλίο του «Το Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ» θα έπρεπε να διαβαστεί από τον καθένα που θέλει να κατανοήσει τον αθεϊσμό όπως εξασκήθηκε στη Ρωσία και το πως αυτός ενεργεί στην ανθρώπινη ψυχή.
Ο Σολζενίτσυν δεν είναι πικρός σχετικά με τις εμπειρίες του στο στρατόπεδο συγκέντρωσης και με όλα τα υπόλοιπα παθήματά του. Αναδύθηκε νικητής πάνω από αυτά, γιατί απέκτησε χριστιανική πίστη. Βλέπει ότι το σύστημα του αθεϊσμού δεν είναι μόνο κάτι ρωσικό, αλλά μια καθολική κατηγορία ανθρώπινης ψυχής. Από τη στιγμή που έχεις τη ιδέα ότι ο αθεϊσμός είναι πραγματικός κι ότι δεν υπάρχει Θεός, τότε - όπως έγραψε ο Ντοστογιέφσκυ στα μυθιστορήματά του - το καθετί επιτρέπεται: γίνεται δυνατό το να πειραματίζεσαι με ό,τι φανταστείς, κάθε νέα έμπνευση, κάθε νέο τρόπο θεώρησης των πραγμάτων, κάθε νέο είδος κοινωνίας.
Η αξία του Σολζενίτσυν είναι ότι δείχνει πως, από τη στιγμή που ο αθεϊσμός γίνεται κυρίαρχη φιλοσοφία και είναι παρούσα η ιδέα ότι η θρησκεία πρέπει να εξολοθρευθεί, (κάτι που αποτελεί το επίκεντρο της κομμουνιστικής ιδεολογίας), τότε πρέπει να υπάρχουν στρατόπεδα συγκέντρωσης. Ο άνθρωπος θέλει τη θρησκεία, και αν είναι απαγορευμένη, πρέπει κάπως να απαλλαγούν από αυτόν (που τη θέλει). Γι' αυτό, εφ' όσον ο αθεϊσμός είναι βασισμένος στο κακό που υπάρχει στη φύση του ανθρώπου, το σύστημα φυλακών Γκουλάγκ είναι η φυσική έκφραση του αθεϊστικού πειράματος στη Ρωσία.
Αυτό πάντως είναι ένα δευτερεύον σημείο. Το κυρίως θέμα για το οποίο θα ήθελα να μιλήσω είναι το τι συνέβη στο Σολζενίτσυν (από πνευματικής απόψεως) όταν πήγε φυλακή, γιατί ήταν εκεί που του αποκαλύφθηκε ο Θεός. Την ίδια στιγμή που το Γκουλάγκ αποκαλύπτει το κακό στη φύση του ανθρώπου, είναι επίσης το αφετηριακό σημείο για την πνευματική ανάπτυξη ενός ανθρώπου. Αυτό είναι που κάνει την πνευματική αναγέννηση που συμβαίνει τώρα στη Ρωσία πολύ βαθύτερη από τις ποικίλες «πνευματικές αναγεννήσεις» που συμβαίνουν στον σύγχρονο κόσμο. Ο ίδιος ο Σολζενίτσυν λέει τα ακόλουθα σχετικά με το πως έφτασε στην πίστη:
«Από τα χρόνια της φυλάκισής μου, μου παραχωρήθηκε να αποκομίσω πάνω στην τσακισμένη πλάτη μου, που σχεδόν συντρίφθηκε από το φορτίο της, αυτή την ουσιώδη εμπειρία: το πως ένα ανθρώπινο ον γίνεται καλό, και το πως γίνεται κακό. Στην παραζάλη των επιτυχιών της νεότητάς μου είχα νιώσει τον εαυτό μου αλάθητο, και ήμουν γι' αυτό σκληρός.» (Ήταν λοχίας στο στρατό.) «Στην κατάχρηση της δύναμης ήμουν ένας δολοφόνος και ένας τύραννος. Στις πιο κακές μου στιγμές ήμουν πεπεισμένος πως έκανα καλό, και ήμουν γερά εφοδιασμένος με μεθοδικά επιχειρήματα. Και ήταν μονάχα όταν ξάπλωσα εκεί στο σαπισμένο άχυρο της φυλακής, που αισθάνθηκα μέσα μου τα πρώτα σκιρτήματα του καλού.»
Εδώ η καρδιά του αρχίζει να γίνεται μαλακή και δεκτική, κι έτσι λαμβάνει χώρα ένα είδος αποκάλυψης:
«Βαθμιαία μου φανερώθηκε ότι η γραμμή που διαχωρίζει το καλό από το κακό δεν περνά μέσα από καταστάσεις, ούτε μέσα από κοινωνικές τάξεις, ούτε μέσα από πολιτικά κόμματα - αλλά κατ' ευθείαν μέσα από κάθε ανθρώπινη καρδιά - και κατόπιν μέσα από όλες τις ανθρώπινες καρδιές... Κι ακόμα και μέσα σε καρδιές κυριευμένες από το κακό, διατηρείται ένα μικρό προγεφύρωμα καλού. Κι ακόμα και στην καλύτερη καρδιά, παραμένει... μια μικρή γωνιά κακού που δεν έχει ξερριζωθεί» (Αποσπάσματα από το «Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ»).
Πόσο βαθύτερη είναι αυτή η παρατήρηση από οτιδήποτε μπορούμε να πούμε εμείς στη Δύση, βασισμένοι στις δικές μας εμπειρίες! Είναι βαθύτερη γιατί βασίζεται πάνω στον πόνο, που είναι η πραγματικότητα της ανθρώπινης κατάστασης και η αρχή της γνήσιας πνευματικής ζωής. Ο ίδιος ο Χριστός ήρθε σε μια ζωή πόνου και Σταυρού? και η δοκιμασία στη Ρωσία ικανώνει όσους την υφίστανται να δουν αυτό το γεγονός με εμβρίθεια. Γι' αυτό η χριστιανική αναζωπύρωση στη Ρωσία είναι ένα φαινόμενο τόσο βαθύ.
* Κυκλοφορεί στα βιβλιοπωλεία από τις εκδόσεις Εγρήγορση, σε μετάφραση Μαρίας Δημητριάδου